receptcare
Menu
Zamów

Choroba afektywna dwubiegunowa (CHAD) w praktyce: epizody, leki i kalendarz kontroli

Redakcja receptcare - konsultacja medyczna: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn, PWZ 3211301) · aktualizacja 2026-10-14

Choroba afektywna dwubiegunowa to przewlekłe zaburzenie nastroju, w którym okresy depresji przeplatają się z epizodami manii albo hipomanii, a pomiędzy nimi bywają miesiące względnego spokoju. Chad nie jest zwykłą huśtawką nastroju, tylko chorobą leczoną długofalowo, najczęściej stabilizatorem nastroju lub wybranym lekiem przeciwpsychotycznym. Same leki przeciwdepresyjne mogą w niej wywołać manię, dlatego o doborze terapii decyduje psychiatra.

Dwa bieguny i spokojne przerwy między nimi: chad co to takiego

Nazwa wzięła się od dwóch skrajnych stanów nastroju. Z jednej strony jest epizod depresyjny, z drugiej epizod maniakalny albo, w łagodniejszej postaci, hipomaniakalny. W okresach między epizodami wiele osób funkcjonuje niemal normalnie, więc początek choroby łatwo wziąć za zwykłe wahania formy albo trudniejszy czas w życiu.

W klasyfikacjach opisuje się dwa główne typy. W typie I występuje co najmniej jeden pełny epizod manii, a zwykle pojawiają się też epizody depresji. W typie II pełnej manii nie ma, są za to hipomanie i depresje, które często dominują w obrazie choroby. Manię od hipomanii odróżnia przede wszystkim nasilenie i czas trwania: mania utrzymuje się dłużej, silnie rozbija codzienne życie i bywa powodem hospitalizacji, a hipomania jest krótsza i łagodniejsza.

Najprostsza różnica wobec depresji jest taka, że w depresji nawracającej nigdy nie było epizodu manii ani hipomanii. Dlatego lekarz pyta o okresy, w których spałeś bardzo mało, a mimo to czułeś się pełen energii.

Jak wyglądają epizody: objawy depresji, manii i hipomanii

Obraz zależy od fazy choroby. Poniższy opis ma pomóc rozpoznać wzorzec, nie zastępuje oceny lekarza.

Bliscy dostrzegają zmianę często wcześniej niż osoba chora, zwłaszcza w fazie podwyższonej, bo od środka wygląda ona jak świetna forma. U wielu osób pierwszym sygnałem nawrotu jest zmiana snu. Warto uzgodnić z domownikami, po czym poznają, że coś się zaczyna, i prowadzić prosty kalendarz nastroju oraz snu, który potem pokażesz lekarzowi.

Epizod depresyjny: obniżony nastrój i utrata zainteresowań, spowolnienie i męczliwość, poczucie winy lub bezwartościowości, kłopoty z koncentracją, zmiany snu i apetytu, a w cięższych przypadkach myśli o śmierci lub samobójcze.

Epizod maniakalny: podwyższony albo drażliwy nastrój, wyraźnie mniejsza potrzeba snu przy pełnej energii, gonitwa myśli i szybka mowa, wielkościowe pomysły, nierozważne wydatki i decyzje, a w ciężkich przypadkach objawy psychotyczne.

Hipomania: podobne zjawiska w słabszym nasileniu, czyli mniej snu, więcej aktywności i rozmowności; otoczenie widzi zmianę, a ty często czujesz się po prostu dobrze.

Stan mieszany: pobudzenie lub napięcie występujące jednocześnie z obniżonym nastrojem; taki stan wymaga szybkiej oceny lekarskiej.

Skąd się bierze choroba i czy chad jest dziedziczny

Przyczyny nie są w pełni poznane. Zakłada się współdziałanie czynników biologicznych i genetycznych z czynnikami środowiskowymi, takimi jak silny stres, rozregulowany rytm snu i czuwania czy używanie substancji psychoaktywnych.

Zachorowanie w najbliższej rodzinie jest jednym z lepiej udokumentowanych czynników ryzyka, ale to nie jest dziedziczenie prostej cechy. Podatność buduje wiele genów, a choroba nie rozwija się u każdego, kto ma w rodzinie osobę z CHAD. Dla lekarza wywiad rodzinny jest ważną wskazówką diagnostyczną, więc opłaca się go zebrać.

Choroba zaczyna się najczęściej w późnej adolescencji lub we wczesnej dorosłości, choć rozpoznanie zapada czasem po wielu latach, bo pomocy szuka się zwykle w depresji.

Nieregularny sen, przepracowanie i zmiany strefy czasowej mogą sprzyjać nawrotowi.

Alkohol i substancje psychoaktywne zaburzają przebieg choroby i działanie leków.

Samodzielne odstawienie leków jest jedną z częstszych dróg do nawrotu.

Rozpoznanie: kto je stawia i na jakiej podstawie

Diagnozę stawia psychiatra na wizycie, po wywiadzie o całym przebiegu choroby: o epizodach depresji, o okresach podwyższonego nastroju, o ich długości, dotychczasowym leczeniu i chorobach w rodzinie. Nie istnieje badanie krwi ani obrazowe, które potwierdziłoby chad. Badania laboratoryjne pomagają wykluczyć inne przyczyny, na przykład choroby tarczycy, i przygotować organizm do leczenia.

Pierwsze rozpoznanie bywa błędne, bo ludzie zgłaszają się w dołku, a o tygodniach nadmiernej energii nie wspominają, uważając je za dobry okres. Jeśli idziesz do psychiatry z objawami depresji, opowiedz także o tych dobrych tygodniach.

Rozpoznanie i pierwszy dobór leków to zadanie dla psychiatry na wizycie. W naszym serwisie można kontynuować leczenie, które już jest prowadzone i udokumentowane, o czym piszemy w ostatniej części tej strony.

Leki i psychoterapia: jak składa się leczenie

Leczenie składa się z dwóch części. Pierwsza to farmakoterapia, która ogranicza nasilenie i częstość epizodów, ale działa tylko wtedy, gdy przyjmuje się ją regularnie i przez długi czas. Druga to psychoedukacja, psychoterapia i stałe rytmy dnia, a także włączenie bliskich w plan postępowania.

Podstawą są stabilizatory nastroju i niektóre leki przeciwpsychotyczne. O wyborze decydują: dominująca faza choroby, choroby współistniejące, plany dotyczące ciąży i tolerancja leku. Poniższa tabela mówi wyłącznie o tym, do czego trzy substancje są zarejestrowane i co się przy nich kontroluje. Nie jest to zachęta do zmiany własnej terapii.

Węglan litu (w obrocie m.in. tabletki 250 mg) - Do czego jest zarejestrowana (ChPL): Węglan litu jest wskazany w leczeniu epizodu manii, w zapobieganiu nawrotom CHAD i w zmniejszaniu nasilenia kolejnych epizodów manii. - Na co zwracasz uwagę: Lit ma wąski zakres bezpieczeństwa (mały współczynnik terapeutyczny), więc stężenie litu we krwi mierzy się regularnie, a przed leczeniem ocenia tarczycę, nerki i serce.

Lamotrygina - Do czego jest zarejestrowana (ChPL): Lamotrygina jest zarejestrowana w zapobieganiu epizodom depresji u dorosłych z CHAD typu I, u których przeważają epizody depresji, a w doraźnym leczeniu manii i depresji nie jest wskazana. - Na co zwracasz uwagę: Przy lamotryginie pilnujesz skóry, zwłaszcza w pierwszych ośmiu tygodniach, i zgłaszasz lekarzowi każdą wysypkę.

Kwetiapina - Do czego jest zarejestrowana (ChPL): Kwetiapina jest zarejestrowana w leczeniu epizodów manii o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, epizodów ciężkiej depresji w CHAD i w zapobieganiu nawrotom u osób, które reagowały na wcześniejsze leczenie nią. - Na co zwracasz uwagę: Przy kwetiapinie kontroluje się masę ciała, glukozę i lipidy, a na początku trzeba liczyć się z sennością i zawrotami głowy.

Ostrożność przy lekach przeciwdepresyjnych i przy odstawianiu

Wszystkie trzy substancje z tabeli mają w rejestrze kategorię Rp, czyli wydaje się je wyłącznie na receptę.

Lek przeciwdepresyjny w CHAD włącza się ostrożnie, bo sam może wywołać manię, a jego miejsce w terapii wyznacza psychiatra. Więcej o tej grupie leków znajdziesz na stronie o lekach przeciwdepresyjnych.

Przy każdym leczeniu lekami przeciwdepresyjnymi w pierwszych tygodniach terapii i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Podobną czujność charakterystyki litu i kwetiapiny zalecają w depresji dwubiegunowej, szczególnie na początku leczenia i po zmianie dawki. Wtedy skontaktuj się z lekarzem od razu, a w bezpośrednim zagrożeniu życia zadzwoń pod 112.

Nagłe przerwanie terapii nie jest bezpieczne. Charakterystyka litu zaleca odstawianie stopniowe, przez co najmniej dwa tygodnie, bo powolne schodzenie z leku może opóźnić nawrót objawów. Charakterystyka kwetiapiny każe lekarzowi brać pod uwagę ryzyko prób samobójczych po nagłym zaprzestaniu leczenia. O odstawieniu zawsze decyduje lekarz prowadzący.

Plany rodzinne wymagają rozmowy z lekarzem przed zajściem w ciążę. W charakterystyce litu ciąża i karmienie piersią figurują wśród przeciwwskazań, a kwetiapinę w ciąży można stosować tylko wtedy, gdy korzyści uzasadniają narażenie płodu.

Twój kalendarz kontroli przy leczeniu, które trwa latami

Przewlekłe leczenie lepiej traktować jak kalendarz niż jak pojedynczą wizytę. Terminy badań przy poszczególnych lekach wynikają z ich charakterystyk produktów leczniczych i warto uzgodnić je z lekarzem prowadzącym, a o szerszym podejściu do badań przeczytasz w tekście o badaniach kontrolnych.

Lit: według charakterystyki stężenie litu we krwi kontroluje się w początkowym okresie co najmniej raz w tygodniu, potem co miesiąc lub co dwa miesiące, a w remisji co dwa do trzech miesięcy. Zalecany zakres w zapobieganiu nawrotom to 0,5-0,8 mmol/l.

Lit: przed leczeniem ocenia się tarczycę, nerki, serce (EKG) oraz stężenie sodu, glukozy i wapnia, a w trakcie leczenia okresowo kontroluje się czynność nerek i wapń.

Kwetiapina: parametry metaboliczne, czyli masę ciała, glukozę i lipidy, ocenia się na początku terapii i regularnie w jej trakcie.

Lamotrygina: w pierwszych tygodniach obserwujesz skórę; wysypka, a także gorączka z powiększeniem węzłów chłonnych to sygnał do pilnego kontaktu z lekarzem.

Własny dziennik nastroju i snu: dwie minuty wieczorem wystarczą, a lekarz dostaje obraz tygodni, których nie da się odtworzyć z pamięci.

Co zmienia stężenie litu i jak rozpoznać przedawkowanie

Stężenie litu podnoszą m.in. niesteroidowe leki przeciwzapalne, inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę, antagoniści receptora angiotensyny II, leki moczopędne i metronidazol. Dlatego każdy nowy lek, także zwykły środek przeciwbólowy z apteki, trzeba najpierw omówić z lekarzem lub farmaceutą. Zapisuj go w własnym spisie leków.

Znaczenie ma też nawodnienie i sód w diecie. Biegunka albo nadmierne pocenie się, na przykład w czasie infekcji, mogą wymagać zmiany postępowania, o której decyduje lekarz, a wymioty z biegunką bywają też pierwszym objawem zatrucia litem.

Pierwsze objawy zatrucia litem to m.in. biegunka, wymioty, drżenie, niezborność ruchowa, splątanie i senność. Charakterystyka podkreśla, że stężenia toksyczne są zbliżone do terapeutycznych, a objawy mogą pojawić się z opóźnieniem. Każdy taki sygnał oznacza pilny kontakt z lekarzem albo pomocą medyczną.

Chad, praca i zwolnienie lekarskie

Epizody trwają różnie i bywają na tyle uciążliwe, że często pojawia się pytanie o zwolnienie lekarskie, czyli L4 przy chad. O niezdolności do pracy orzeka lekarz po ocenie stanu zdrowia. Ustawa o zawodach lekarza dopuszcza ocenę także za pośrednictwem systemów teleinformatycznych, po analizie dostępnej dokumentacji medycznej.

Przy ciężkim epizodzie manii lub głębokiej depresji potrzebna bywa ocena psychiatry na wizycie, a czasem leczenie szpitalne. Osobny wniosek o zwolnienie znajdziesz w zakładce zwolnienie lekarskie; lekarz ocenia go indywidualnie i może odmówić.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Pomocy potrzebujesz od razu, gdy pojawiają się myśli samobójcze lub zamiar zrobienia sobie krzywdy, gdy przez kilka nocy prawie nie śpisz, a pobudzenie rośnie, gdy tracisz kontakt z rzeczywistością (omamy, urojenia) albo gdy zachowanie zagraża tobie lub innym. Masz do dyspozycji:

112 - bezpośrednie zagrożenie życia, także gdy bliski w manii lub depresji odmawia pomocy, a stan jest groźny.

116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie.

800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie.

116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo.

Chad leczenie online: co da się załatwić, a czego nie

Leczenie online w naszym wydaniu to wyłącznie kontynuacja terapii, którą już prowadzisz. Rozpoznanie, pierwszy dobór leków i zmiana strategii w ciężkim epizodzie należą do psychiatry na wizycie.

Droga wygląda tak: wypełniasz formularz z wywiadem, dołączasz dokumentację, taką jak karta wypisowa, zaświadczenie od lekarza prowadzącego czy poprzednie recepty, a wniosek ocenia lekarz. Nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301, OIL Olsztyn). Pytania uzupełniające pojawiają się na czacie. Nie ma w tym wideo ani telefonu.

Podstawą jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza: receptę niezbędną do kontynuacji leczenia można wystawić bez badania, jeżeli uzasadnia to stan zdrowia pacjenta odzwierciedlony w dokumentacji medycznej. Dlatego bez dokumentacji wniosek nie ma podstawy; o tym, czego zwykle brakuje, napisaliśmy w tekście o dokumentacji medycznej.

Decyzja należy do lekarza i może on odmówić, na przykład gdy dokumentacja jest niepełna albo stan wskazuje, że potrzebna jest wizyta. Odmowa jest wynikiem oceny wniosku, więc opłata nie podlega wtedy zwrotowi. Co robić w takiej sytuacji, opisuje strona gdy lekarz odmówi.

Jeśli leczysz się już stabilnie i brakuje ci tylko kolejnej recepty, zacznij od opisu kontynuacji krok po kroku, a potem przejdź do wniosku o e-receptę psychiatryczną.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (URPL)

Ulotka dla pacjenta Lithium Carbonicum GSK (URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (URPL)

ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty

Telefon zaufania 116 123 dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym

Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym

Źródła, weryfikacja i aktualizacje tekstów - szczegóły w wytycznych redakcyjnych.

Częste pytania

Nie. W depresji nawracającej występują wyłącznie obniżenia nastroju, w chadzie także epizody manii albo hipomanii. To rozróżnienie jest istotne w leczeniu, bo same leki przeciwdepresyjne mogą w chadzie wywołać manię. Dlatego lekarz pyta o okresy małej potrzeby snu, nadmiaru energii i nierozważnych decyzji, a nie tylko o to, jak się czujesz w dołku.

To skrót od choroby afektywnej dwubiegunowej, dawniej nazywanej psychozą maniakalno-depresyjną. Mianem chad określa się przewlekłą chorobę, w której epizody depresji i manii lub hipomanii przeplatają się z okresami względnej równowagi. Nie jest to diagnoza stawiana na podstawie testu z internetu, tylko po wywiadzie z psychiatrą.

Częściowo tak: skłonność do choroby bywa rodzinna, a zachorowanie krewnego pierwszego stopnia należy do lepiej poznanych czynników ryzyka. Nie wynika z tego jednak pewność: chad nie dziedziczy się jak prosta cecha, a wiele osób z chorym w rodzinie nigdy nie zachoruje. Wywiad rodzinny pomaga lekarzowi w diagnozie.

Zwykle tak, bo część leków służy zapobieganiu nawrotom: tak opisują to charakterystyki litu i lamotryginy. Dobre samopoczucie często jest właśnie efektem terapii, a samodzielne przerwanie bywa początkiem kolejnego epizodu. Jeśli leki ci ciążą albo pojawiają się działania niepożądane, omów to z lekarzem prowadzącym przed jakąkolwiek zmianą.

Zobacz też

E-Recepta Psychiatryczna 250,00 zł
Wniosek